Home » فلسفه » اخلاق و فلسفه اخلاق » اخلاق هنجاری : فایده گرایی، خودگرایی، دیگرگرایی

اخلاق هنجاری : فایده گرایی، خودگرایی، دیگرگرایی

اخلاق هنجاریاخلاق هنجاری Normative Ethics :

فایده گرایی Utilitarianism ، خودگرایی Egoism ، دیگرگرایی Altruism

.

پیش از این توضیحاتی هرچند مختصر برای تبیین ساحت‌ها و شاخه های مختلف فلسفه اخلاق Ethics دادیم. در مباحث گذشته بیان کردیم که فلسفه اخلاق دارای سه شاخه اصلی است که عبارتند از: فرااخلاق Meta Ethics ، اخلاق هنجاری Normative Ethics و اخلاق کاربردی (Applied Ethics). در یکجا کلیّاتی را درباره‌ یفرااخلاق و اخلاق هنجاری گفتیم و در جای دیگر، مختصری برای آشنایی با اخلاق کاربردی نگاشتیم. اما  اکنون به دلیل اهمیت و کاربرد نظریات اخلاق هنجاری در فلسفه اخلاق به صورت مختصر و به نوبت به شرح این نظریات می‌پردازیم. نظریّات مربوط به اخلاق هنجاری در سه حوزه قابل ارائه و بررسی هستند. تا پیش از ارائه ی اخلاق فضیلت  به عنوان نظریّه ای هنجاری، نظریات اخلاق هنجاری در دو حوزه ی نظریّات غایت گرایانه  و وظیفه گرایانه  مورد بحث و بررسی قرار میگرفت. ما ابتدا نظریّات مربوط به این دو حوزه را مورد بحث قرار داده و سپس  به فضیلتگرایی به عنوان نظریّه ای هنجاری، خواهیم پرداخت.

در سال ۱۹۵۸ برای نخستین بار خانم آنسکوم در مقاله ای تحت عنوان « فلسفه ی اخلاق جدید » واژه‌ی ” Consequentialism ” را که در زبان فارسی به « نتیجه گرایی یا پیامدگرایی » ترجمه شده است، برای اشاره به نظریّاتی که به پیامدها و نتایج افعال توجّه دارند، به کار برده است. اگرچه برخی از نظریّه پردازان در حوزه‌ی فلسفه اخلاق میان اصطلاح غایت گرایی و نتیجه گرایی یا پیامدگرایی، تمایز قائل شده اند، امّا امروزه این دو اصطلاح عموماً معادل یکدیگر در نظر گرفته می‌شوند. ما نیز در اینجا برای سهولت تبیین مطلب و جلوگیری از آشفتگی مطالب، این دو را در یک معنا به کار خواهیم گرفت. غایت گرایی ( نتیجه گرایی ، پیامدگرایی )، دیدگاهی است که ملاک و معیار درستی و نادرستی افعال را به یک ارزش غیراخلاقی که آن عمل ایجاد می‌کند، نسبت می‌دهد؛ به عبارت دیگر کیفیّت یا ارزش اخلاقی افعال، اشخاص یا ویژگی‌های منش، وابسته به ارزش غیر اخلاقی نسبیِ آن چیزی است که ایجاد  می‌کنند یا در پی ایجادش هستند. بنابراین تنها در صورتی می‌توان عملی را درست یا الزامی نامید که خود آن فعل یا قاعده ای که فعل تحت آن قرار می گیرد، دست کم به اندازه ی هر عمل ممکن دیگری، باعث غلبه‌ی خیر بر شر گردد یا احتمالاً چنین شود یا نیّت فرد این باشد که چنین کند و تنها در صورتی یک عمل خطاست که چنین نکند(فرانکنا، ۱۳۸۹). به تعبیر ساده‌تر می توان گفت که طرفداران نتیجه گرایی یا پیامدگرایی, خوبی و بدی و باید و نباید را برای یک عمل، بر اساس نتایجی که از آن عمل حاصل می‌شود، بر آن حمل می‌کنند. با توجّه به آنچه در مورد نظریّات غایت گرا یا نتیجه گرا بیان کردیم و بر اساس دایره‌ی شمول نتایج مورد نظر در هر فعل، این دیدگاه شامل سه نظریّه خودگرایی Egoism ، دیگرگرایی Altruism و سودگرایی یا فایده گرایی Utilitarianism خواهد شد. در ادامه‌ی تبیین اندیشه‌ی نتیجه گرایی یا پیامدگرایی به عنوان یکی از زیر مجموعه‌های اخلاق هنجاری در فلسفه اخلاق ، هر یک از نظریه‌های مطرح در این حوزه را به صورت مختصر معرفی نمایم:

.

۱) خودگرایی

خودگرایی یکی از نظریات مشهور مطرح در اخلاق هنجاری است که می‌تواند به دو شکلِ خودگرایی توصیفی و خودگرایی هنجاری ارائه شود. خودگرایی روانشناختی مشهورترین نظریّه توصیفی است که ادعا میکند هر شخصی یک هدف نهایی دارد و آن رفاه و سعادت خویشتن است. خودگرایی ، نظریّه‌ای است که معتقد است هر فردی باید به دنبال به حداکثر رساندن خیر یا رفاه یا بهترین نتایج مطلوب بلند مدّت برای خود باشد. یعنی اگر عملی برای فردی بهترین نتایج را به همراه داشته باشد، او باید آن عمل را انجام دهد(پالمر، ص: ۶۷).  شاید اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم از آنجا که خودگرایی روان شناختی صرفاً ادعای ذات و ماهیت خودگرایانه  داشتنِ بشر را دارد، این دیدگاه چندان به فلسفه‌ اخلاق, ارتباط پیدا نمی‌کند؛ چرا که ما در فلسفه ی اخلاق به دنبال توصیف نیستیم و این امر مربوط به علوم دیگر است. امّا اهمیّت این دیدگاه در اخلاق از آن جهت است که اگر درست باشد، هرگونه دیدگاه اخلاقیِ غیرخودگرایانه در مورد اینکه مردم چگونه باید عمل کنند، بی معنی خواهد بود؛ چرا که مردم را به عمل کردن به امری که به لحاظ روان شناختی غیرممکن است – یعنی عمل کردن بر خلاف طبیعت و ذات خویش- فرا می‌خواند. به عنوان مثال توماس هابز Thomas Hobbes، یکی از بزرگترین متفکّرین و مروّجین نظریه خودگرایی، معتقد است که «انسانها از همان زمان تولد به طور ذاتی برای دستیابی به هر چیزی که بدان حرص می‌ورزند دست و پا می‌زنند، و همه‌ی عالم را صاحب خواهند شد چنانکه بتوانند [دیگران] را به ترس و اطاعت از خود وادارند» (Hobbes, 1845).

هر دو نوع دیدگاه مطرح در خودگرایی هنجاری ، به جای آنکه توصیف کنند که فرد چه کاری انجام می‌دهد، در مورد اینکه یک فرد چه کاری باید انجام دهد، سخن می‌گویند. خودگرایی هنجاری، معتقد است هر فردی باید به دنبال به حداکثر رساندن خیر یا رفاه یا بهترین نتایج مطلوب بلند مدّت برای خود باشد. یعنی اگر عملی برای فردی بهترین نتایج را به همراه داشته باشد، او باید آن عمل را انجام دهد.  « خودگرایی اخلاقی » ادعا می کند که شرط لازم و کافی برای اینکه عملی اخلاقا درست باشد، این است که آن فعل، نفع شخصی فرد را به حداکثر برساند؛ به عبارت دیگر ، هر کسی اخلاقاً باید در پی نفع شخصی خویش باشد. بر این اساس عملی درست خواهد بود که بیشترین پیامد مطلوب یا فایده را صرفاً برای خود فاعل به همراه داشته باشد. « خودگرایی عقلانی »  ادعا میکند شرط لازم و کافی برای اینکه عملی عقلانی باشد آن است که نفع شخصی فرد را به حداکثر برساند به دیگر سخن، مردم به لحاظ عقلانی باید نفع شخصی شان را به حد اعلی برسانند.

………..

.

تا اینجا به صورت مختصر توضیحاتی را درباره نظریه خودگرایی به عنوان یکی از دیدگاه های مطرح در  اخلاق هنجاری، مطرح نمودیم و در این امر کوشیدیم تا حد امکان به اختصار و روشن بیان کنیم اما در اینجا قصد داریم نگاهی گذرا به اندیشه دیگرگرایی و اندیشه فایده گرایی بیاندازیم.

۲) دیگرگرایی Altruism

برخی از روانشناسان اجتماعی، دیگرگرایی را در چارچوب عملی که از روی قصد برای کمک به دیگران در نظر گرفته شده است تعریف میکنند. امّا از آنجا که چنین افعالی را میتوان در راستای استدلال‌های خودخواهانه  به کار برد، فلاسفه بر آن شدند که آن را به گونه‌ای تعریف کنند که علاوه بر آن، مستلزم کمی اندیشه‌ی دیگرخواهانه باشد – یعنی توجّه به خوشی و سعادت  دیگران به خاطر خودشان. با همه‌ی این تفاسیر پریشانی و سردرگمی در تعریف دیگرگرایی همچنان باقی است. برخی صراحتاً یا تلویحاً آن را به هرگونه ملاحظه و توجّهی به منفعت دیگران نسبت داده اند، درحالیکه برخی دیگر، آن را به مقدم دانستن منافع دیگران بر خویش، محدود ساخته اند. به نظر میرسد که تعریف اخیر بیشتر با کاربرد متداول آن مطابقت داشته باشد در حالیکه تعریف نخست تعریفی است که از سوی اغلب فلاسفه و عده‌ی کثیری از روان شناسان مورد استفاده قرار گرفته است. بنابراین، اگر بخواهیم واضح  و مختصر سخن بگوییم، دیگرگرایی که می توان آن را جبهه‌ی مقابل خودگرایی معرفی کرد، اندیشه ای است که می گوید تنها عملی درست است که بیشترین نتایج مطلوب یا فایده را صرفاً برای دیگران به بار آورد.

دیگرگرایی, یکی از مکاتب زیر مجموعه واقع گرایی اخلاقی، است که معتقد است هر کاری که به انگیزه دوستی دیگران و به فرمان عاطفه و احساس غیردوستی از انسان صادر گردد خوب و هر آن چه به انگیزه‌ی حب ذات و مصلحت خویشتن از انسان صادر گردد به بدی متصف می‌گردد. در این اندیشه، دیگر مکاتب اخلاقی ( همچون فایده گرایی ، وظیفه گرایی و…) به خودگرایی میل دارند و خودِ اندیشه‌ خودگرایی، خروج از اخلاق محسوب می‌شود. از مدافعان این نظریه می‌توان به دیوید هیوم David Hume (1711-1776) فیلسوف اسکاتلندی، آدام اسمیت Adam Smith, اقتصاددان انگلیسی، اگوست کنت (۱۷۶۸-۱۸۵۷) Auguste Comte جامعه شناس معروف فرانسوی و آرتور شوپنهاور (۱۷۸۸-۱۸۶۰) Arthur Schopenhauer ، فیلسوف آلمانی اشاره کرد. جای سخن برای تبیین اندیشه دیگرگرایی در فلسفه اخلاق بسیار است و مجالی دیگر می طلبد و نمیتوان در این مجال کوتاه تمامی جزئیات نظریه دیگرگرایی, را بیان نمود. ما در اینجا به همین مقدار بسنده می کنیم و بحث مفصل تر در رابطه با نظریه خودگرایی در فلسفه اخلاق را به زمانی دیگر وا می‌نهیم.

.

۳) فایده گرایی Utilitarianism

نظریه فایده گرایی یا سودگرایی, که می‌توان آن را مهمترین و پرطرفدارترین نظریّه در میان دیگر نظریّات اخلاقی نامید، نظریه ای هنجاری و غایت گرایانه است که به نوعی جمع میان دو نظریّه‌ی خودگرایی و دیگرگرایی بوده و درستی و نادرستی هر عمل را بر خوبی و بدی پیامدهای آن عمل نسبت به تمام افراد مبتنی می‌سازد. برخی معتقدند که فایده گرایی بر خلاف تصوّر عامه، نظریّه‌ی جدیدی نیست و ریشه در اندیشه های متفکّرانِ یونان باستان دارد. آریستیپوس  را که هم عصر افلاطون  بود، نخستین کسی دانسته اند که لذت را برای انسان خیر می دانست و اعتقاد داشت که تنها لذت است که آدمی را به ادامه حیات وادار می‌سازد. اپیکور  نیز که یک فایده گرا بود، لذت های معنوی را هم مد نظر داشت و حتّی آنها را بر لذت های مادی ترجیح می داد. همچنین موتزو (قرن پنجم پیش از میلاد)، اندیشمندی چینی و نخستین کسی است که می‌توان او را یک فایده‌گرای واقعی نامید؛ وی تمام دوستی‌های انسان و تمام ارزش گذاری های اعمال را بر اساس سودمندی آنها تفسیر میکرد. سقراط عمل درست را عملی می‌داند که حقیقتاً برای انسان مفید باشد؛ هرچند مقصود وی از «مفید و سودمند» آن چیزی است که انسان را به سعادت حقیقی برساند امّا سقراط خوشی و لذت را هم یک خیر – در میان خیرهای دیگر- می‌دانست با این تفاوت که وی بر این باور بود که خوشی و لذت حقیقی و سعادت پایدار بیشتر ملازم انسان اخلاقی است تا انسان غیراخلاقی. با توجّه به این مطلب و با توجّه به تقریرهای جدید فایده گرایی، که لذت را تنها یکی از امور سودمند میدانند، شاید با اندکی مسامحه بتوان گفت ریشه فایده گرایی, در اندیشه های سقراط نیز وجود دارد. مسلّماً با توجّه به دغدغه‌ی اصلی وی یعنی معرفت و فضیلت ، نمی‌توان خود او را یک فایده گرا – حدّاقل به معنای متداول آن- دانست. مقصود نگارنده تکیه بر این نکته است که حتّی سقراط به عنوان نماد یک فضیلت‌گرای حقیقی نتوانسته در تبیین دیدگاه خویش، سود و زیان یا لذّت و الم را نادیده بگیرد.

با دقت نظر در آراء حامیان نظریه‌ فایده گرایی, می‌توان گفت اصول بنیادین یا مؤلّفه های اساسی در نظریه فایده گرایی کلاسیک عبارتند از:

الف) اصل نتیجه

در فایده گرایی، درستی و نادرستی هر فعل صرفاً بر اساس پیامدهای آن تعیین می شود، نه هیچ چیز دیگر.

ب) اصل فایده یا سود

در اندیشه فایده گرایی، در ارزیابی پیامدهای هر عمل، تنها چیزی که اهمیّت دارد، میزان لذت و الم حاصل شده است و امور دیگر نامربوطند.

ج) اصل بی طرفی

در محاسبه ی لذّت و الم ایجاد شده هیچکس نباید مهمتر از دیگری باشد و همه‌ی افراد در این مورد با هم برابرند. به عبارت دیگر بر اساس نظریه فایده گرایی، نفع هیچکس نباید مهمتر از نفع دیگری قلمداد شود. فایده گرایی، نظریّه‌ای در اخلاق هنجاری است که به دلیل همسو بودنِ در نگاه نخستِ اصول بنیادینِ آن با فطرت و شهودهای آدمیان، مورد استقبال اغلب متفکّرین و حتّی عامه‌ی مردم قرار گرفته است.

فایده گرایی خود دارای اقسامی است که در آینده به آن خواهیم پرداخت.

.

.

اخلاق هنجاری

فایده گرایی

خودگرایی

دیگرگرایی

.

.

.

اخلاق و فلسفه اخلاق, فلسفه   کلمات مرتبط: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Post Tag With : , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *